فصل دوم: خیانت در امانت

 

 

1= تعریف جرم خیانت در امانت:

   قانونگذار تعریفی از جرم خیانت در امانت ارائه نداده است، لیکن برخی از علما با عنایت به ماده ی 674 ق.م.ا. تعریفی به شرح ذیل ارائه کرده اند: خیانت در امانت عبارت است از:

"استعمال، تصاحب، تلف، و یا مفقود نمودن توام با سوء نیت مالی که از طرف مالک یا متصرف قانونی به کسی سپرده شده و بنا بر استرداد یا به مصرف معینی رسانیدن آن بوده است"

لازم به ذکر است، در این تعریف، به عنصر ضرر توجه نگردیده است. بنابراین حقیر، تعریف مناسبی از قول محمد صادق ولیدی ارائه می دهم: "جرم خیانت در امانت، عبارت است از، رفتار مجرمانه عمدی مخالف امانتداری از ناحیه ی امین، نسبت به اموال، اشیاء یا اسنادی که به یکی از اسباب قانونی به او سپرده شده یا در حکم سپرده شدن بوده و بنا بر این بوده است که مسترد شود یا به مصرف معینی برساند، ولی امین آن را به ضرر مالک یا متصرف قانونی تصاحب، استعمال، تلف و یا مفقود نموده باشد."  

حال با عنایت به تعریفی که حقوقدانان ارائه داده اند و با امعان نظر به ماده ی 674 ق.م.ا. به بررسی جرم خیانت در امانت می پردازیم.

2= نمودار احراز عناصر سه گانه ی جرم خیانت در امانت:

1.      عنصر قانونی: ماده ی 674 قانون مجازات اسلامی-تعزیرات مصوب 6\3\1375، عنصر قانونی جرم خیانت در امانت را تشکیل می دهد:

"هر گاه اموال منقول یا غیر منقول یا نوشته هایی از قبیل سفته، چک، قبض، و نظایر آن به عنوان اجاره یا امانت یا رهن یا برای وکالت یا هر کار با اجرت یا بی اجرت، به کسی داده شده و بنا، بر این بوده است که اشیاء مذکور مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که آن اشیاء نزد او بوده، آنها را به ضرر مالکین یا متصرفین آنها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد."

2.      عنصر مادی: این عنصر به سه بخش تقسیم می شود:

الف) رفتار فیزیکی: یکی از چهار فعل مثبت: استعمال، تصاحب، تلف، مفقود کردن مال سپرده شده. مشاهده می شود که رفتار فیزیکی جرم خیانت در امانت فعل است و نه ترک فعل. این افعال به طور حصری در ماده ی فوق الذکر احصاء گردیده و جنبه ی تمثیلی ندارد.

 

 

ب) شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم خیانت در امانت:

1- موضوع جرم باید عین مال (اعم از منقول و غیر منقول) یا وسیله ی تحصیل مال (چک، سفته، برات، کوپن و...) باشد.

2- سپرده شدن مال به یکی از طرق قانونی ( مثلا:مالی که به امانت سپرده می شود مسروقه نباشد) به شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن. این سپردن سه حالت می تواند داشته باشد: 1- قانونی 2-عرفی 3- قراردادی

3- تعلق مال برده شده به غیر

ج) حصول نتیجه: جرم خیانت در امانت مقید است و نه مطلق. خیانت در امانت مقید است به "ورود ضرر به مالک یا متصرف مال". از این رو باید بین رفتار فیزیکی (استعمال، تصاحب، تلف و یا مفقود نمودن مال سپرده شده) که حتما باید به شکل فعل مثبت باشد و نتیجه ی حاصله (ورود ضرر به مالک یا متصرف مال) "رابطه ی علیت" برقرار باشد، و این رابطه ی علیت باید احراز شود.

همان طور که ملاحظه می شود، تفاوتی که در این قسمت بین کلاهبرداری و خیانت در امانت دیده می شود، این است که در جرم کلاهبرداری "بردن مال غیر" نتیجه ی حاصله بود که شامل دو موضوع می شد 1- ورود ضرر مالی به قربانی 2- انتفاع مالی کلاهبردار یا شخص مورد نظر وی. لکن جرم خیانت در امانت صرفا مقید است به "ورود ضرر مال به قربانی" از این رو، انتفاع خائن یا شخص مورد نظر وی ملاک نیست.

3.      عنصر روانی: از آنجا که جرم خیانت در امانت، جرم عمدی است، وجود:  آگاهی و سوء نیت (دو شرط تحقق جرایم عمدی [تقصیر کیفری، شرط تحقق جرایم غیر عمدی است] ) لازم است. در غیر این صورت جرم خیانت در امانت، محقق نمی گردد.

الف) علم

1-      علم به حکم: در مورد جرایم تعزیری علم به حکم یک فرض قانونی است، و اصل بر این است که جهل به حکم رافع مسئولیت نیست.

2-      علم به موضوع: یعنی خائن باید به تمام اجزای تشکیل دهنده ی عنصر مادی علم داشته باشد و شبهه ای در این مورد در میان نباشد. در غیر این صورت عملیات مادی، خیانت در امانت محسوب نمی شود.

ب) سوءنیت

1-      سوء نیت عام: قصد ارتکاب عمل مادی فیزیکی، یعنی عمد (داشتن اختیار و نبودن عوامل رافع مسئولیت) در استعمال، تصاحب، تلف، مفقود نمودن مال سپرده شده.

2-      سوء نیت خاص: قصد رسیدن به نتیجه، یعنی قصد ایراد ضرر به مالک یا متصرف. فی الواقع قصد این را هم داشته باشد و بخواهد که به دیگری (کسی که مال را به امین می سپارد) ضرر برساند.

 

مبحث دوم: عناصر متشکله ی جرم کلاهبرداری

گفتار اول: عنصر قانونی

مطلب خاصی بیان نشد، به کتاب ارجاع می شود.

 

 

گفتار دوم: عنصر مادی

همان طور که در فصل اول مشاهده کردید، عنصر مادی جرم از سه بخش تشکیل می شود:

1-      رفتار فیزیکی؛ که بسته به نوع جرم فعل یا ترک فعل است.

2-      شروط تحقق جرم.

3-      نتیجه ی مجرمانه؛ نتیجه ی حاصله از رفتار متهم.

هر یک از این سه بخش را به طور مجزا مورد بررسی قرار می دهیم.

 

الف) رفتار مادی فیزیکی

   رفتار فیزیکی جرم خیانت در امانت به صورت فعل مثبت مادی است. و قانونگذار تحقق بزه خیانت در امانت را محدود به فعل مثبت مادی در اشکال "استعمال نمودن، تصاحب کردن، اتلاف و مفقود نمودن" نموده است. بنابراین بزه خیانت در امانت در خارج از این چهارچوب محقق نخواهد شد.

ü      نکته ی حائز اهمیت این است که رفتار فیزیکی جرم خیانت در امانت در اشکال ذکر شده باید توام با سوء نیت، یعنی به ضرر صاحب مال یا متصرف قانونی باشد.

به موجب ماده ی 674 ق.م.ا بخش تعزیرات، خیانت در امانت به وسیله ی انجام یکی از چهار فعل مثبت استعمال، تصاحب، تلف، مفقود نمودن مال مورد امانت تحقق می پذیرد، از این رو ذیلا به تعاریف آنها می پردازیم:

1-      استعمال نمودن: یعنی، به کار بردن ناروای مال مورد امانت یا وسیله ی تحصیل مال [به هر گونه که باشد]، در غیر محل مورد نظر امانت گذار. مثلا: "الف" اتومبیل خود را به "ب" می سپارد، تا وی با آن از زابل به نهبندان برود و پس از سه روز آن را برگرداند، اما "ب" برخلاف توافق با اتومبیل مورد نظر به مشهد  می رود و پس از سه روز آن را مسترد می سازد.

2-      تصاحب کردن: عبارت است از: تملک مال مورد امانت به قصد اضرار مالک یا متصرف قانونی، به عبارت دیگر، تصاحب، برخورد مالکانه با مال یا وسیله ی تحصیل مال می باشد.

به بیان روشن تر، یعنی این که کسی مال دیگری را از آن خود انگاشته و با آن برخوردی کند که معمولا مالک حق چنان برخوردی را با مال دارد، مثل این که مال را به فروش رسانیده یا به گرو بگذارد و یا از استرداد آن خودداری نماید.

سوال: با توجه به این که "تصاحب کردن مال مورد امانت به شکل (به فروش رسانیدن آن)" یکی از اشکال (رفتارهای فیزیکی) جرم خیانت در امانت محسوب می شود، و این که "فروش مال غیر" به موجب ماده ی (1) "قانون راجع به انتقال مال غیر" مصوب فروردین 1308 که مقرر می دارد: "کسی که مال غیر را، با علم به این که مال غیر است، به نحوی از انحا عینا یا منفعتا بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند کلاهبردار محسوب و مطابق ماده ی 238 قانون مجازات عمومی محکوم می شود..." جرم جدا گانه ای محسوب می شود، و با توجه به این که طبق مقررات لازم الاجرای کنونی، کلاهبردار، بر اساس ماده ی 1 ق.ت.م.م.ا.ا.ک. محکوم می شود و مجازات آن در حالت عادی "از یک تا هفت سال و جزای نقدی معادل مال ماخوذ"    می باشد. اگر "الف" که وظیفه ی امانت از باغ انگور "ب" را داشته، آن را به فروش برساند، و در واقع عمل واحد او، دارای دو عنوان مجرمانه باشد، به مجازات کدام جرم باید برسد؟ مورد از موارد تعدد اعتباری است و بنا بر ماده ی 46 ق.م.ا.س. مصوب 1370 "مجازات جرمی داده می شود که مجازات آن اشد است". یعنی جرم فروش مال غیر.

 

ü      بنابراین، ضابطه ی تشخیص عنصر تصاحب، این است که فرد به عنوان مثال، اقدام به فروش مال مورد امانت نماید یا منکر سپرده شدن مال شود یا مال مورد امانت را مسترد ندارد. البته باید توجه داشت اگر امین برای وصول حق الزحمه ی خود از استرداد مال مورد امانت خودداری کند، عملش خیانت در امانت نیست. زیرا قصد او احقاق حق است نه تصرف مال دیگری، به عبارت دیگر باید گفت علت عدم تحقق جرم خیانت در امانت، فقدان سوء نیت است.

3-      اتلاف: به معنای نابود کردن یا از بین بردن مال مورد امانت، به هر وسیله ی ممکن است و می تواند به صورت کلی یا جزئی باشد. مثلا: "الف" اتومبیل خود را در اختیار "ب" قرار می دهد که با آن به مقصد معینی برود و برگردد، ولی "ب" در اثنای راه، دوستش "ج" را می بیند که در راه مانده و تقاضای بنزین   می کند، از این رو چهار لیتر از اتومبیل امانی که به او سپرده شده است بر می دارد و کار "ج" را راه      می اندازد.

سوال: آیا بزه خیانت در امانت، می تواند نسبت به اموال مثلی رخ بدهد، یا صرفا در اموال قیمی محقق      می گردد؟

نکته 1:شخص خائن (امین) می تواند مباشرتا، مال را تلف کند و هم می تواند مسبب تلف آن باشد.

نکته 2:ظاهرا تلف کردن مال ممکن است به وسیله ی ترک فعل نیز صورت پذیرد، مثل این که امین عمدا و از روی سوء نیت از دادن غذا به حیوان امانتی خودداری کرده و موجب تلف شدن آن گردد.

4-      مفقود کردن: به این معنی که، مال مورد امانت بدون این که تلف گردد، فقط در نتیجه ی عمل امین، دست یابی به آن غیر ممکن گشته است. مثلا: "الف" طوطی سخنگوی گران قیمت خود را به "ب" می سپارد، تا پس از این که از سفر برگشت به او بر گرداند، ولی "ب" عمدا و از سر لجاجت طوطی را برباد دهد.

ب) شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم

1- موضوع جرم باید عین مال (اعم از منقول و غیر منقول) یا وسیله ی تحصیل مال (چک، سفته، برات، کوپن و...) باشد.

   موضوع جرم خیانت در امانت، باید مال یا وسیله ی تحصیل مال [به تصریح ماده ی 674 ق.ت. در جایی که اشعار می دارد: "نوشتجاتی از قبیل سفته و چک و قبض و غیره] باشد، و مال نیز اعم است از منقول و غیر منقول.

نکته: نتیجه ی این شرط این است که هرگاه کسی فرزند خود را به دیگری بسپارد و یا او را از اسرار راجع به اختراع خود امین قرار دهد، وقوع خیانت در امانت نسبت به فرزند و یا اسرار راجع به اختراع متصور نخواهد بود.

سوال 1: اگر "الف" چکی را جعل کرده باشد و آن را به "ب" بسپارد، و "ب" چک را عمدا مفقود نماید، آیا در این مورد خیانت در امانت محقق شده است؟

در پاسخ باید گفت، آری، چراکه اگر چه چک مجعول، وسیله ی تحصیل مال نبوده؛ لکن مال منقول که بوده است.

سوال 2: آیا اگر شخصی نسبت به عین مال امین باشد، نسبت به منافع آن هم امین محسوب می شود؟

این سوال مربوط به سپردن مال نزد امین است و هدف از طرح آن، این است که روشن گردد، آیا خیانت در امانت فقط در صورتی رخ می دهد که مال، توسط امانتگذار به امین سپرده شود یا خیر اگر هم مالی از سوی شخص ثالثی به امین سپرده شود ولی اتلاف و یا ... آن به ضرر صاحب مال باشد، باز هم جرم خیانت در امانت محقق می گردد؟ آیا اگر مال مستقیما به امین سپرده نشود و به تبع عین مال، منافع نیز که در آینده به وجود می آید خود به خود در ید امین قرار گیرد، امین می تواند با استناد به این که "مال را امانتگذار به او نسپرده" [شرط دوم از شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم خیانت در امانت] از مسئولیت مبرا گردد؟

لکن، آورده اند و می آوریم (!!!)

پاسخ: آری، در این مورد نیز خیانت در امانت محقق می گردد، بنابراین؛ میوه ی درختان باغی که به شخص سپرده شده است، بره ی متولد شده از گوسفند سپرده شده به او و... به تبع عین اموال، سپرده شده ی به فرد دریافت کننده محسوب می گردند و تصاحب و استعمال و مفقود یا تلف کردن آنها موجب تحقق جرم خیانت در امانت می شود. دیوان عالی کشور در رای شماره ی 5784 مورخ 15\9\1337 اظهار می دارد:

"کسی که نسبت به ملکی امین باشد نسبت به عواید آن نیز امین محسوب است و در صورتی که حیف و میل کرده باشد مطابق ماده ی 241 قانون مجازات عمومی عملش جرم خواهد بود"

سوال 3: آیا تحقق جرم خیانت در امانت درباره ی پول امکان پذیر است؟ فی الواقع آیا در اموال مثلی، جرم خیانت در امانت قابل تحقق است؟

پاسخ: این سوال چهار فرض دارد:

1.      اگر این پول یا اموال مثلی از اموال عتیقه باشد می تواند موضوع جرم خیانت در امانت واقع گردد؛ در این فرض این اموال مثلی [که مانند آنها در عالم خارج متصور است] به اموال قیمی تبدیل گردیده است. مثال: دانه های گندم یافت شده در شهر سوخته، که گرچه مانند آنها در عالم خارج متصور است، ولی به علت عتیقه بودن، به اموال قیمی مبدل گردیده اند. و در این که اموال قیمی می توانند موضوع جرم خیانت در امانت واقع گردند، هیچ شکی وجود ندارد.

2.      امین پول یا اموال مثلی را که مفقود کرده مثل آن را تسلیم نماید، در این حالت بزه خیانت در امانت محقق نیست، زیرا عنصر اضرار به مالک یا متصرف که از جمله اجزای رکن مادی بزه خیانت در امانت است محقق نشده است.

به عقیده ی ما، در این جا، جرم خیانت در امانت محقق است؛ چراکه در لحظه ی مفقود یا اتلاف یا تصاحب یا استعمال شدن، همه ی عناصر تشکیل دهنده ی جرم خیانت در امانت ظهور کرده است، و متهم با قصد ضرر رسانیدن به مالک یا متصرف قانونی، مال [مثلی] وی را، مفقود یا اتلاف یا تصاحب یا بر خلاف توافق قبلی استعمال نموده است. و در برهه ای از زمان، این ضرر را بر مالک یا متصرف تحمیل نموده است. لذا جرم خیانت در امانت در اینجا متولد می گردد، لکن هرگاه مجرم از این عمل شنیع خود پشیمان گردد، و در صدد جبران آن برآید و ضرر مالباخته را به هر وسیله جبران کند[یا مثل یا قیمت آن را تسلیم کند]، فقط می توان به موجب، بند 6 ماده ی 22 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 بنا به نظر و رای دادگاه در مجازات آن تخفیف قائل شد.

3.      اگر امین از تسلیم مال [اعم از مثلی یا قیمی] به صاحب آن به منظور دریافت حق الزحمه ی امانتداری امتناع ورزد، نمی توان او را خائن در ام

/ 1 نظر / 471 بازدید
امید

سلام وبلاگ جالبی دارید. متاسفانه در زابل حقوق افراد بسیار پایمال می شود. ان شاء الله که قدم مثبتی در این زمینه برداریم امید